Houtkanten

Natuurverbindingen die het landschap opnieuw aan elkaar hangen

Een houtkant is veel meer dan een rij struiken langs de rand van een terrein.

Goed aangelegd en beheerd ontstaat een langgerekte, natuurlijke structuur van verschillende struiken en eventueel bomen. Bloesems verschijnen in het voorjaar, insecten vinden er voedsel, vogels kunnen er nestelen en schuilen, later verschijnen bessen en vruchten en onderaan ontstaat een beschutte wereld van kruiden, bladeren, takken en bodemleven.

Houtkanten behoren bovendien van oudsher tot ons landelijke landschap. Ze vormden perceelsgrenzen, beschermden tegen wind, leverden hout en boden beschutting aan vee. Vandaag kunnen ze een belangrijke functie vervullen — niet alleen landschappelijk, maar vooral als leefgebied en verbindingsweg voor de natuur.

Met het KURBI-project Houtkanten willen we ondernemingen helpen om nieuwe houtkanten te realiseren op plaatsen waar daarvoor ruimte beschikbaar is.

Eén onderschrijving van € 1.000 excl. btw maakt de aanleg van ongeveer 50 lopende meter nieuwe houtkant mogelijk.

Wat is een houtkant?

Een houtkant is een langgerekt landschapselement dat hoofdzakelijk bestaat uit struiken en bomen.

Dat onderscheidt hem van een klassieke, strak gesnoeide haag. Een houtkant krijgt meer ruimte om zich natuurlijk te ontwikkelen en kan verschillende vegetatielagen bevatten.

Onderaan kunnen kruiden en grassen groeien. Daarboven ontwikkelen zich lage en hogere struiken. Op geschikte plaatsen kunnen ook bomen deel uitmaken van de structuur. Een volwassen houtkant gaat daardoor enigszins lijken op een lange, smalle bosrand.

Afhankelijk van de locatie kan KURBI werken met soorten zoals meidoorn, sleedoorn, hazelaar, hondsroos, Gelderse roos, sporkehout, vlier, lijsterbes en andere hoofdzakelijk inheemse soorten.

De precieze samenstelling wordt niet vooraf voor iedere houtkant identiek vastgelegd. Bodem, beschikbare breedte, vochtigheid, licht, omliggende vegetatie en het gewenste beheer kunnen immers verschillen. Het uitgangspunt blijft wel hetzelfde: een gevarieerde houtkant creëren die past bij de plaats waar hij wordt aangelegd.

Waarom zijn houtkanten waardevol voor de natuur?

De ecologische waarde van een houtkant zit voor een belangrijk deel in zijn variatie.

Een kort gemaaide grasstrook biedt slechts een beperkt aantal leefmogelijkheden. In een houtkant bevinden zich daarentegen verschillende planten, hoogtes, temperaturen, lichtomstandigheden en beschutte plaatsen dicht bij elkaar. Daardoor kunnen heel verschillende dieren er iets vinden.

Voedsel voor insecten. Bloeiende struiken en bomen kunnen in het voorjaar en de zomer nectar en stuifmeel leveren aan wilde bijen, hommels, zweefvliegen, vlinders en andere insecten. Door verschillende plantensoorten te combineren, kan bovendien worden gestreefd naar bloei op verschillende momenten van het jaar. Dat is belangrijk: een insect heeft weinig aan een enorme hoeveelheid bloemen gedurende twee weken wanneer gedurende de rest van zijn actieve periode nauwelijks voedsel beschikbaar is. KURBI wil daarom niet alleen veel planten, maar ook doordacht planten.

Voedsel voor vogels. Na de bloei kunnen veel houtkantsoorten bessen, vruchten, noten of zaden produceren. Meidoorn, sleedoorn, hondsroos, vlier en lijsterbes zijn voorbeelden van planten die later in het seizoen voedsel kunnen aanbieden aan vogels en andere dieren. Tegelijk leven tussen bladeren, takken en schors talloze insecten en andere kleine ongewervelden. Ook zij vormen voedsel voor vogels. Een houtkant kan daardoor gedurende verschillende seizoenen onderdeel worden van de lokale voedselketen.

Een veilige plaats om te nestelen en te schuilen

Voedsel alleen volstaat niet. Dieren hebben ook plaatsen nodig waar zij zich kunnen verbergen, rusten, overwinteren of voortplanten. Een dichte houtkant kan daarvoor bijzonder geschikt zijn.

Vooral doornige struiken zoals meidoorn en sleedoorn kunnen vogels relatief beschutte nestgelegenheid bieden. De dichte structuur maakt het moeilijker voor bepaalde predatoren om een nest te bereiken. Ook buiten het broedseizoen heeft die beschutting betekenis: vogels kunnen er rusten en bescherming zoeken tegen slecht weer.

Dichter bij de grond kunnen kleine zoogdieren, amfibieën en allerlei ongewervelden profiteren van de beschutte omstandigheden, afhankelijk van de omgeving waarin de houtkant ligt.

Ook onder de houtkant leeft natuur

Wie alleen naar de struiken kijkt, ziet maar een gedeelte van het ecosysteem.

Onder een oudere houtkant verzamelt zich organisch materiaal. Bladeren vallen op de bodem, kleine takken sterven af en plantenresten worden langzaam afgebroken. Daar werken schimmels, bacteriën, regenwormen en talloze andere bodemorganismen aan mee.

Op die manier ontstaat een voedselkringloop waarin afgestorven plantenmateriaal opnieuw voedingsstoffen voor het ecosysteem levert. Een houtkant is dus niet alleen interessant boven de grond; ook eronder kan zich geleidelijk een rijker bodemleven ontwikkelen.

Een weg door het landschap

Misschien is een van de belangrijkste functies van houtkanten minder zichtbaar.

Natuur bestaat niet alleen uit afzonderlijke groene plekken. Voor veel soorten is het belangrijk dat zij zich tussen die plekken kunnen verplaatsen.

Stel bijvoorbeeld dat aan de ene kant van een terrein een bosje ligt en 300 meter verder een poel, boomgaard of ander groen gebied. Wanneer daartussen uitsluitend open terrein ligt, kan die afstand voor bepaalde kleine dieren een aanzienlijke barrière vormen. Een houtkant kan dan functioneren als een ecologische verbinding: dieren kunnen zich erlangs bewegen terwijl zij voedsel en beschutting vinden.

Daarom kan een houtkant ecologisch interessanter worden wanneer hij aansluit op een bestaande haag, bosrand, bomenrij, poel, bloemenweide of andere groenstructuur.

KURBI wil bij de keuze van locaties daarom niet alleen kijken naar de vraag: "Waar kunnen we een houtkant planten?" maar ook: "Waar kan deze houtkant het meeste verschil maken?"

Een traditioneel landschap opnieuw zichtbaar maken

Houtkanten zijn geen moderne uitvinding. Zij maakten lange tijd deel uit van het kleinschalige landbouwlandschap in Vlaanderen. Ze werden gebruikt als perceelsafscheiding, leverden brand- en geriefhout, beschermden tegen wind en konden vee beschutting bieden.

Door veranderingen in landbouw en landgebruik zijn veel van dergelijke kleine landschapselementen verdwenen. Met nieuwe houtkanten creëren we daarom niet alleen nieuwe natuur; we herstellen ook een stukje van het traditionele landschap.

Dat past bijzonder goed binnen de filosofie van KURBI: vooruitgang hoeft niet altijd te betekenen dat we iets volledig nieuws moeten uitvinden. Soms kunnen oplossingen die eeuwenlang deel uitmaakten van het landschap opnieuw een waardevolle hedendaagse functie krijgen.

Houtkanten op bedrijventerreinen

Houtkanten zijn ook bijzonder interessant voor ondernemingen die over ongebruikte perceelsranden beschikken.

Rond bedrijfsgebouwen bevinden zich vaak grasstroken, omheiningen of weinig gebruikte zones die ecologisch relatief weinig waarde hebben. Wanneer voldoende ruimte beschikbaar is en de locatie geschikt blijkt, kan een gedeelte daarvan worden omgevormd tot houtkant.

Dat heeft een bijzonder voordeel: de onderneming hoeft geen externe natuurgrond te bezitten om plaats voor natuur te creëren. De biodiversiteitsmaatregel kan letterlijk rondom de eigen bedrijfsactiviteiten ontstaan.

Werknemers en bezoekers kunnen de ontwikkeling ervan volgen en een weinig interessante perceelsrand kan in de loop der jaren veranderen in een herkenbaar groen landschapselement.

Niet elk terrein is daarvoor geschikt. KURBI beoordeelt daarom steeds de concrete locatie. Ondernemingen zonder geschikte eigen ruimte kunnen een houtkant evengoed ondersteunen op een andere beschikbare KURBI-projectlocatie.

Welke planten gebruikt KURBI?

KURBI kiest in beginsel voor een gevarieerde combinatie van hoofdzakelijk inheemse en voor de locatie geschikte soorten. Afhankelijk van de omstandigheden kan bijvoorbeeld worden gedacht aan:

• meidoorn;
• sleedoorn;
• hazelaar;
• hondsroos;
• Gelderse roos;
• sporkehout;
• gewone vlier;
• lijsterbes;
• wilde kardinaalsmuts;
• en, waar passend, inheemse boomsoorten.

Die opsomming is bewust niet limitatief. Een droge zonnige bodem vraagt immers niet noodzakelijk dezelfde beplanting als een vochtiger terrein. Ook de beschikbare ruimte en de aansluiting bij het omringende landschap spelen een rol.

KURBI wil daarom geen standaardpakket planten blind op iedere locatie neerzetten. De natuur bepaalt mee wat we planten.

Wat maakt een onderneming mogelijk?

KURBI hanteert voor dit project dezelfde heldere basisprijs als voor de andere projectcomponenten: € 1.000 excl. btw per projectjaar.

Met één onderschrijving beoogt KURBI de aanleg en opvolging van een houtkantmodule van ongeveer 50 lopende meter mogelijk te maken. Dat komt neer op een projectwaarde van ongeveer € 20 per lopende meter houtkant.

De bijdrage dient onder meer voor het geschikte plantmateriaal, de organisatie en uitvoering van de aanplant en de normale opvolging die nodig is om de houtkant tot ontwikkeling te laten komen. De concrete plantdichtheid, soortenverdeling en inrichting kunnen per locatie verschillen. KURBI kiest die in functie van de ecologische en praktische omstandigheden.

Waarom spreken we van ongeveer 50 meter?

We willen tegenover onze partners concreet zijn. Daarom geven we liever aan hoeveel nieuwe houtkant een bijdrage daadwerkelijk beoogt te realiseren dan uitsluitend te spreken over een algemene bijdrage aan biodiversiteit.

Tegelijk is natuur geen industrieel standaardproduct. Op het ene terrein kan 50 meter relatief eenvoudig worden aangelegd. Op een ander terrein kunnen bijzondere grondvoorbereiding, bescherming tegen vee of wild, moeilijke bereikbaarheid, uitzonderlijke bodemomstandigheden of andere voorzieningen noodzakelijk zijn.

Daarom geldt ongeveer 50 meter als de standaard KURBI-houtkantmodule. Wanneer uitzonderlijke omstandigheden belangrijke bijkomende kosten veroorzaken, wordt dit vooraf bekeken en besproken. Bijzondere grondwerken, zware afrasteringen of andere uitzonderlijke infrastructuur vallen niet automatisch binnen de standaardbijdrage.

Zo kunnen we een eenvoudig uitgangspunt hanteren zonder ecologisch of praktisch onverantwoorde keuzes te maken om koste wat het kost exact 50 meter te realiseren.

Wanneer wordt de houtkant aangelegd?

Een houtkant wordt niet noodzakelijk onmiddellijk na een onderschrijving geplant.

Aanplant gebeurt bij voorkeur in een daarvoor geschikte plantperiode en is bovendien afhankelijk van beschikbare grond, lokale afspraken, plantmateriaal en het aantal onderschrijvingen. Voor bepaalde KURBI-projecten kan daarom eerst een minimumaantal onderschrijvingen worden verzameld voordat het project effectief wordt opgestart.

Een houtkant heeft tijd nodig

Een bloemenweide kan binnen enkele maanden zichtbaar veranderen. Een houtkant vertelt een langer verhaal.

Bij de aanplant zijn de struiken nog klein. Vervolgens beginnen zij te groeien, vertakken en bloeien. Na verloop van tijd ontstaan steeds meer schuilplaatsen, vruchten, strooisel en structuur.

Dat is geen nadeel. Het is juist een van de aantrekkelijke eigenschappen van dit project. Een onderneming financiert niet alleen wat er vandaag staat, maar helpt een landschapselement ontstaan dat jaar na jaar verder kan groeien. Een goed beheerde houtkant kan veel langer aanwezig blijven dan de oorspronkelijke projectperiode.

Wat kan een KURBI-houtkant opleveren?

Een goed aangelegde houtkant kan bijdragen aan:

• meer voedsel voor bestuivers en andere insecten;
• meer bessen, zaden en ander voedsel voor vogels;
• meer nest-, rust- en schuilgelegenheid;
• een gevarieerder bodemleven;
• ecologische verbindingen door het landschap;
• meer structuur en natuurlijke beschutting;
• een aantrekkelijker landschap;
• en het herstel van een traditioneel Vlaams landschapselement.

KURBI formuleert dit bewust als potentiële ecologische effecten. De natuur laat zich niet contractueel bestellen. Welke soorten een houtkant uiteindelijk gebruiken en hoe snel dat gebeurt, hangt mede af van de ligging, omgeving, weersomstandigheden en vele andere ecologische factoren.

KURBI belooft daarom geen bepaald aantal vogels, insecten of andere soorten. We creëren de omstandigheden waarin natuur meer kansen krijgt.

Geef 50 meter landschap terug aan de natuur

KURBI Houtkanten — € 1.000 excl. btw — ca. 50 meter nieuwe houtkant

Met hoofdzakelijk inheemse en aan de locatie aangepaste bomen en struiken, professionele organisatie van de aanleg en normale opvolging binnen het KURBI-project.

De concrete uitvoering is afhankelijk van onder meer geschiktheid en beschikbaarheid van de locatie, plantseizoen, lokale omstandigheden en beschikbare projectcapaciteit. Bijzondere grondwerken, afrasteringen of uitzonderlijke voorzieningen zijn niet automatisch in de standaardprojectbijdrage inbegrepen. Ecologische effecten zijn afhankelijk van natuurlijke omstandigheden en kunnen niet worden gegarandeerd.

Zoekt uw onderneming een concrete duurzaamheidsactie binnen het Voka Charter Duurzaam Ondernemen (VCDO)? Lees dan hoe KURBI-projecten binnen een VCDO-traject kunnen passen.