Hoogstamboomgaarden

Van bedrijfsgazon naar levend landschap

Op veel bedrijventerreinen bevinden zich groene zones die hoofdzakelijk bestaan uit kort gemaaid gras. Ze zorgen voor een groene aanblik, maar bieden vaak relatief weinig variatie voor natuur.

KURBI wil een deel van die ruimte anders benutten.

Door hoogstamfruitbomen aan te planten en de ruimte eronder waar mogelijk biodiversiteitsvriendelijk in te vullen, kan een eenvoudige graszone geleidelijk veranderen in een kleine boomgaard: bloesem in het voorjaar, schaduw en groen in de zomer, fruit in het najaar en steeds meer structuur naarmate de bomen ouder worden.

Daarbij kiezen we bij voorkeur niet voor vijf identieke commerciële fruitbomen. KURBI wil werken met een gevarieerde selectie van geschikte fruitsoorten en -rassen, met bijzondere aandacht voor oude en streekeigen rassen.

Zo verbinden we natuur, landschap, agrarisch erfgoed en de mensen die dagelijks op het bedrijfsterrein werken.

Eén onderschrijving van € 1.000 excl. btw maakt de aanleg en eerste opvolging van 5 hoogstamfruitbomen mogelijk.

Wat is een hoogstamboomgaard?

Een hoogstamboomgaard bestaat uit fruitbomen waarvan de kroon zich relatief hoog boven de grond ontwikkelt. De bomen krijgen aanzienlijk meer ruimte dan in intensieve commerciële fruitteelt en kunnen uitgroeien tot grote, karaktervolle bomen.

Traditionele hoogstamboomgaarden maakten lange tijd deel uit van het landelijke landschap. Rond boerderijen en dorpen stonden appels, peren, kersen en pruimen die niet alleen fruit produceerden, maar samen met het grasland eronder een bijzonder landschap vormden.

Precies dat principe wil KURBI opnieuw toepassen op plaatsen waar vandaag ruimte beschikbaar is. Een bedrijventerrein hoeft immers niet uitsluitend uit gebouwen, parkings en kort gemaaide graszones te bestaan. Waar voldoende open ruimte aanwezig is, kan een deel ervan opnieuw boomgaard worden.

Waarom hoogstammen?

Wie uitsluitend zo snel en efficiënt mogelijk fruit wil produceren, zal vandaag meestal niet voor een traditionele hoogstamboomgaard kiezen. Maar dat is ook niet de doelstelling van KURBI. Dit project is nadrukkelijk geen intensieve commerciële fruitteelt.

Wij willen bomen die de ruimte krijgen om groot en oud te worden en die geleidelijk steeds meer onderdeel worden van het landschap.

Een volwassen hoogstam heeft een omvangrijke kroon en een stevige stam. Met het ouder worden kan de structuur van de boom complexer worden. Ruwe schors, spleten en uiteindelijk soms holten kunnen bijkomende microhabitats creëren. Daarmee verandert ook de ecologische betekenis van de boom doorheen de tijd.

Een hoogstamboomgaard wordt niet in één seizoen volwassen. Hij wordt ieder jaar interessanter.

Een voorjaarsrestaurant voor bestuivers

Een van de meest spectaculaire momenten in een boomgaard is de bloei.

Appels, peren, pruimen en kersen produceren in het voorjaar grote aantallen bloemen. Die kunnen voedsel bieden aan onder meer wilde bijen, hommels, zweefvliegen en andere bloembezoekende insecten.

Door verschillende fruitsoorten en rassen te combineren, ontstaat bovendien variatie in de boomgaard en kan de bloei enigszins over verschillende perioden worden gespreid.

We willen niet eenvoudig vijf bomen planten. We willen nadenken over wat die vijf bomen samen kunnen betekenen. Daarom wordt bij de samenstelling rekening gehouden met onder meer de standplaats, bloeiperiode, bestuiving en geschiktheid van de gekozen rassen.

En na de bloesem komt het fruit

Na bestuiving kunnen de bloemen uitgroeien tot appels, peren, pruimen of kersen.

Een gedeelte daarvan kan uiteraard door mensen worden geoogst. Maar fruit dat blijft hangen of op de grond valt, kan ook worden benut door vogels, kleine zoogdieren, insecten en andere organismen.

Een fruitboom is daardoor geen landschapselement dat slechts enkele weken per jaar betekenis heeft. Doorheen de seizoenen verandert zijn functie: in het voorjaar is er bloesem, daarna ontwikkelt zich het bladerdek, in zomer en herfst verschijnen vruchten en later vallen bladeren op de bodem en worden zij onderdeel van de natuurlijke kringloop.

De natuur bevindt zich niet alleen in de bomen

Een KURBI-boomgaard bestaat idealiter uit méér dan fruitbomen op een klassiek bedrijfsgazon.

De ruimte onder en tussen de bomen is minstens even interessant. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat gras minder frequent wordt gemaaid, dat bloeiende kruiden meer kansen krijgen en dat het beheer wordt afgestemd op de lokale omstandigheden.

Daarmee kunnen twee structuren boven elkaar ontstaan: bovenaan de hoogstamfruitbomen en onderaan een gevarieerder gras- en kruidenlandschap. Dat maakt de boomgaard ecologisch interessanter dan vijf afzonderlijke bomen midden in permanent kort gemaaid gras.

Oude fruitrassen als levend erfgoed

Biodiversiteit gaat niet uitsluitend over wilde planten en dieren. Ook de enorme verscheidenheid aan fruitrassen die mensen gedurende generaties hebben geselecteerd en geteeld, maakt deel uit van ons agrarische erfgoed.

Appels en peren zijn bijvoorbeeld niet simpelweg "appel" en "peer". Er bestaan vele rassen met verschillende smaken, kleuren, groeivormen, oogstmomenten en eigenschappen. Een deel van die diversiteit is in het dagelijkse commerciële aanbod veel minder zichtbaar geworden.

KURBI wil daarom bij voorkeur ook oude en streekeigen fruitrassen een plaats geven in zijn hoogstamboomgaarden. Dat geeft de boomgaard een bijkomende betekenis: we planten niet alleen bomen voor de toekomst, we helpen ook een stukje van het verleden levend te houden.

Geen vijf identieke bomen

Diversiteit is daarom een uitgangspunt van het project.

Een standaardmodule van vijf bomen zal waar mogelijk uit verschillende geschikte rassen bestaan. We streven ernaar meerdere rassen te combineren en houden daarbij rekening met de bestuivingsmogelijkheden. Afhankelijk van locatie en omstandigheden kunnen appel, peer, pruim, kers of andere geschikte traditionele fruitsoorten worden overwogen.

De precieze samenstelling wordt niet vooraf voor iedere locatie identiek vastgelegd. Bodem, beschikbare ruimte, lokale omstandigheden, bestuiving en geschiktheid van de verschillende rassen moeten mee bepalen wat wordt geplant. De juiste boom op de juiste plaats is belangrijker dan overal hetzelfde standaardpakket neerzetten.

Waarom zijn hoogstamboomgaarden interessant voor vogels?

Fruitbomen kunnen ook voor vogels interessant zijn. De boomkruinen bieden structuur en rustplaatsen. In en rond de bomen leven insecten die op hun beurt voedsel kunnen vormen voor vogels. Naarmate bomen ouder worden, kunnen hun structuren bovendien gevarieerder worden.

Waar zinvol kunnen aanvullende nestvoorzieningen worden overwogen, maar de boom zelf blijft de basis van het project.

Ook hier geldt dat KURBI geen bepaalde vogelsoorten kan bestellen of garanderen. We creëren omstandigheden waarvan verschillende soorten kunnen profiteren.

Een boomgaard als onderdeel van een groter netwerk

De ecologische waarde van een boomgaard hangt mede af van zijn omgeving. Een geïsoleerde boomgaard midden in een sterk verharde omgeving kan waardevol zijn, maar een boomgaard die aansluit bij andere groene structuren kan nog interessanter worden.

Daarom kan een hoogstamboomgaard uitstekend worden gecombineerd met andere KURBI-projecten. Denk bijvoorbeeld aan:

• een hoogstamboomgaard met een houtkant langs de perceelsrand;
• een bloemenweide of bloemrijk beheerde zone tussen of naast de bomen;
• nestkasten in of rond de boomgaard;
• insectenvoorzieningen op geschikte plaatsen.

Zo ontstaan niet uitsluitend afzonderlijke biodiversiteitsmaatregelen, maar kan een samenhangend klein landschap groeien.

Waarom juist op bedrijventerreinen?

Bedrijventerreinen bieden een bijzondere kans. Veel ondernemingen beschikken over grond die om praktische of esthetische redenen groen wordt gehouden, maar die geen directe bedrijfsfunctie heeft. Vaak wordt die ruimte regelmatig gemaaid. Dat kost onderhoud, terwijl de ecologische en landschappelijke mogelijkheden beperkt blijven.

Een gedeelte daarvan kan soms anders worden ingericht zonder dat de onderneming daarvoor bijkomende grond moet verwerven. Een hoogstamboomgaard behoudt bovendien een relatief open karakter. Dat maakt hem voor bepaalde locaties aantrekkelijker dan dichte bebossing. En het resultaat bevindt zich letterlijk voor de deur van de onderneming.

Dit project blijft evenwel niet beperkt tot bedrijventerreinen: ook andere geschikte KURBI-projectlocaties komen in aanmerking.

Natuur die werknemers kunnen beleven

Dat is een bijzonder verschil met een biodiversiteitsproject op een afgelegen terrein. Werknemers kunnen de boomgaard dagelijks zien veranderen.

In de winter staan de bomen kaal. In het voorjaar verschijnt de bloesem. Daarna ontwikkelt zich het bladerdek. En uiteindelijk verschijnt het fruit.

Na enkele jaren kan een onderneming misschien een plukmoment voor medewerkers organiseren, fruit beschikbaar stellen op kantoor of werknemers eenvoudig uitnodigen om zelf enkele appels of peren mee naar huis te nemen. Zo wordt biodiversiteit niet alleen iets waarover in een duurzaamheidsverslag wordt geschreven. Ze wordt zichtbaar, tastbaar en zelfs proefbaar.

Vijf bomen voor € 1.000 excl. btw

KURBI kiest ook voor dit project voor een eenvoudige en transparante projecteenheid.

De bijdrage dient onder meer voor de selectie en aankoop van geschikt plantmateriaal, normale benodigdheden voor een professionele aanplant, transport en organisatie, en de effectieve aanplant. Waar nodig kunnen bijvoorbeeld geschikte boompalen en boombanden worden gebruikt en wordt aandacht besteed aan een goede start van de jonge bomen.

KURBI kiest daarbij liever voor vijf degelijk geselecteerde en aangeplante bomen dan voor een groter aantal bomen waarbij op kwaliteit of nazorg moet worden bespaard.

Een hoogstamfruitboomproject bestaat uit meer dan de aankoopprijs van een jonge boom. De boom moet worden geselecteerd, vervoerd en geplant. Afhankelijk van de locatie zijn ondersteunings- of beschermingsmaterialen nodig. Daarnaast wil KURBI ruimte behouden om voor kwalitatief plantmateriaal en interessante rassen te kiezen in plaats van uitsluitend de goedkoopste beschikbare bomen aan te kopen.

De projectbijdrage van € 1.000 excl. btw moet daarom worden bekeken als financiering van een complete boomgaardmodule van vijf bomen, niet als de winkelprijs van vijf fruitbomen.

Van vijf bomen naar een echte bedrijfsboomgaard

Een onderneming kan zelf bepalen welke schaal past bij haar terrein en ambitie. Ook verschillende ondernemingen kunnen samen een grotere boomgaard mogelijk maken op een geschikte locatie.

Vijf bomen vormen het begin. Vijftig bomen beginnen een landschap te vormen.

Hoeveel ruimte is nodig?

Hoogstamfruitbomen hebben ruimte nodig om zich te ontwikkelen. Dat is juist een van hun kwaliteiten.

De precieze plantafstand hangt af van onder meer fruitsoort, ras, onderstam, bodem en inrichting. KURBI bepaalt daarom de concrete plaatsing op basis van de betrokken locatie.

Dat betekent ook dat niet iedere ongebruikte groenstrook geschikt is. Er moet rekening worden gehouden met gebouwen, leidingen, wegen, parkeerplaatsen, toegankelijkheid, schaduw, toekomstige bedrijfsontwikkeling en de uiteindelijke omvang van de bomen. Daarom wordt een locatie steeds beoordeeld voordat een boomgaard wordt aangelegd.

Een investering die tijd nodig heeft

Wie vandaag een hoogstamboomgaard aanplant, heeft morgen nog geen volwassen boomgaard. De eerste jaren zijn juist de periode waarin de bomen moeten aanslaan, wortelen en groeien. Pas daarna ontwikkelt zich geleidelijk het beeld dat we met traditionele boomgaarden associëren.

Een onderneming helpt dus iets tot stand brengen waarvan de betekenis jaar na jaar kan toenemen.

Wat kan een KURBI-hoogstamboomgaard betekenen?

Een goed aangelegde hoogstamboomgaard kan onder meer bijdragen aan:

• meer bloesem en voedselmogelijkheden voor bestuivende insecten;
• meer structuur en variatie op het terrein;
• voedselmogelijkheden voor vogels en andere dieren;
• behoud en zichtbaarheid van oude en streekeigen fruitrassen;
• een gevarieerder gras- en kruidenlandschap wanneer de ondergroei aangepast wordt beheerd;
• meer schaduw en een aangenamer lokaal microklimaat naarmate de bomen groeien;
• een aantrekkelijker en meer herkenbaar bedrijfsterrein;
• en een directe natuurbeleving voor werknemers en bezoekers.

De precieze ecologische resultaten zijn afhankelijk van locatie, beheer, weersomstandigheden en de ontwikkeling van de bomen.

KURBI garandeert daarom geen specifieke soorten, aantallen dieren, fruitopbrengsten, CO₂-compensatie of andere vooraf bepaalde ecologische resultaten. Wij creëren ruimte en omstandigheden waarin meer natuur zich kan ontwikkelen.

Ook het fruit krijgt een bestemming

Een boomgaard produceert uiteindelijk fruit. Op een bedrijfsboomgaard kan het fruit bijvoorbeeld ter beschikking worden gesteld van werknemers. Een onderneming kan een jaarlijks plukmoment organiseren. Een deel kan eventueel worden verwerkt of geschonken wanneer daarvoor voldoende oogst en een geschikte lokale partner beschikbaar zijn.

Een gedeelte van het fruit mag ook deel blijven uitmaken van het ecosysteem. Het project hoeft dus niet te streven naar maximale commerciële opbrengst. De boomgaard produceert in de eerste plaats landschap, biodiversiteitskansen en beleving. Het fruit is een bijzonder mooie bijkomende opbrengst.

Heeft uw onderneming ruimte voor vijf bomen?

Een KURBI-boomgaard hoeft niet onmiddellijk uit vijftig bomen te bestaan. Vijf geschikte hoogstammen kunnen al het begin vormen van een volledig ander landschap.

Heeft uw onderneming een weinig gebruikte graszone waar voldoende ruimte beschikbaar is? Dan bekijken we graag of die geschikt is voor een KURBI-hoogstamboomgaard. We beoordelen daarbij niet alleen hoeveel bomen fysiek op het terrein passen, maar ook welke soorten en rassen er thuishoren en hoe de ruimte onder en rond de bomen kan worden beheerd.

Ondernemingen die zelf geen geschikte grond hebben, kunnen eveneens een boomgaardproject ondersteunen op een andere beschikbare KURBI-projectlocatie.

Van gazon naar landschap

Het uitgangspunt is uiteindelijk bijzonder eenvoudig. Op een grasveld staan vandaag geen fruitbomen. We planten er vijf. Daarna nog vijf.

De bomen groeien. Er verschijnt bloesem. Insecten bezoeken de bloemen. Onder de bomen krijgt het gras meer ruimte. Er komt fruit. Vogels gebruiken de bomen. Werknemers wandelen ertussen. En naarmate de jaren verstrijken, wordt steeds moeilijker voor te stellen dat hier ooit alleen maar een gemaaid bedrijfsgazon lag.

Geef ruimte aan een boomgaard

KURBI Hoogstamboomgaarden — € 1.000 excl. btw — 5 kwalitatieve hoogstamfruitbomen

Een gevarieerde selectie van geschikte fruitsoorten en -rassen, met bijzondere aandacht voor oude en streekeigen rassen, professioneel georganiseerd en aangeplant en met normale eerste opvolging binnen het KURBI-project.

De concrete uitvoering en rassenkeuze zijn afhankelijk van onder meer de geschiktheid en beschikbaarheid van de locatie, bodem, beschikbare ruimte, bestuivingsvereisten, plantseizoen en projectcapaciteit. Bijzondere grondwerken, irrigatievoorzieningen, afrasteringen, uitzonderlijke bescherming en langdurig onderhoud zijn niet automatisch in de standaardprojectbijdrage inbegrepen. Ecologische effecten, fruitproductie en het voorkomen van bepaalde soorten kunnen niet worden gegarandeerd.

Zoekt uw onderneming een concrete duurzaamheidsactie binnen het Voka Charter Duurzaam Ondernemen (VCDO)? Lees dan hoe KURBI-projecten binnen een VCDO-traject kunnen passen.